Professionele zeggenschap gaat over de formele bevoegdheid van professionals om vanuit vakinhoudelijke expertise mee te beslissen over beleid en inhoudelijke keuzes die het vak raken. Dat kan lopen van inspraak tot eindverantwoordelijkheid. Het gaat er ook om dat professionals zelf kunnen beslissen over hun beroep, en inspraak en invloed krijgen en nemen als zaken hun beroep raken.
Dit is iets anders dan medezeggenschap. Medezeggenschap gaat meestal over werknemersinvloed via bijvoorbeeld OR-structuren. Zeggenschap gaat over vakinhoudelijke besluiten en beroepsontwikkeling.
Zeggenschap kan formeel en informeel zijn. Informele zeggenschap is invloed die niet per se op papier staat, maar wel werkt, bijvoorbeeld doordat iemand zich uitspreekt en gehoord wordt vanwege ervaring en deskundigheid, of doordat collega’s zich organiseren rond een verbetering.
In steeds meer organisaties krijgt formele zeggenschap vorm via gedeelde sturing en besluitvorming, vaak aangeduid als shared governance. In zo’n model nemen professionals, management en bestuur samen beslissingen op basis van gelijkwaardigheid en ieders expertise.
Professionals ervaren meer zeggenschap in organisaties waar sprake is van gedeelde besluitvorming.
De arbeidsmarkt blijft krap. In de monitor wordt een voorspeld tekort van 288.600 medewerkers in 2034 genoemd voor zorg en sociaal domein. Dat vraagt om stevige maatregelen om mensen aan te trekken en te behouden.
Een hogere ervaren zeggenschap hangt positief samen met werktevredenheid en met het aanbevelen van de organisatie als werkgever, en negatief met vertrekintentie. Sinds 2023 is ook een afname te zien van het aandeel professionals dat wegens ontevredenheid wil vertrekken.
Autonomie gaat over de vrijheid om zelfstandig te handelen als professional in het belang van de patiënt, cliënt of bewoner, inclusief zelfstandige klinische beslissingen binnen het eigen vakgebied. Zeggenschap gaat daarnaast ook over invloed op de algehele beroepsuitoefening en beroepsontwikkeling, dus over beleid en besluitvorming binnen het beroep.
De monitor werkt met twee onderdelen.
De monitor richt zich op meerdere branches binnen Zorg en Welzijn, waaronder UMC, ziekenhuizen, VVT, ggz, gehandicaptenzorg, sociaal werk en jeugdzorg.
1. Grote deelname, dus een stevig beeld.
2. Veel professionals willen meer zeggenschap.
3. Shared governance werkt door op behoud en tevredenheid.
4. Serieus genomen worden is een hefboom.
Het serieus nemen van de inbreng van professionals hangt sterk samen met belangrijke uitkomsten zoals kwaliteit van zeggenschap, werktevredenheid, kwaliteit van zorg en het aanbevelen van werkgever en zorg.
5. Drie hardnekkige domeinen in formele zeggenschap.
Er zijn terugkerende aandachtspunten rond controle op de beroepsuitoefening, invloed op bronnen en middelen, en invloed op personeelsbeleid. Vertegenwoordigers vinden vooral invloed op bronnen en middelen belangrijk, en personeelsbeleid blijft vaak traditioneel bij management belegd terwijl vertegenwoordigers wel meer gedeelde invloed wenselijk vinden.
Zeggenschap is teamwork. Professionals, leidinggevenden, bestuurders, behandelaren en ondersteunende afdelingen moeten samen werken aan vakmanschap en werkgeverschap, met dialoog en acties op meerdere niveaus.
Het kennisoverzicht biedt twee soorten handvatten.
De roadmap kun je gebruiken voor een kort verbetertraject en voor een meerjarige aanpak.
Doorloop dit samen met een groep uit de hele organisatie. Dat voorkomt dat zeggenschap afhankelijk wordt van losse personen en het helpt om verbeteringen in te bedden in besluitvorming.
Als professionals te weinig zeggenschap ervaren, ligt de oorzaak vaak in luisteren, terugkoppelen en de ervaring dat er echt iets met input gebeurt. Als mensen zich niet gezien en gehoord voelen, nemen ze minder eigenaarschap en tonen ze minder leiderschap, en spreken ze zich minder uit.
Luisteren en terugkoppelen zorgt dat professionals zich gezien en gehoord voelen. Dat motiveert eigenaarschap en leiderschap. Dat leidt weer tot het gesprek aangaan en je uitspreken. Dat voedt opnieuw het luisteren.
Naast het kernmechanisme zijn er zes mechanismen. Je hoeft niet in een vaste volgorde te werken, je begint waar de grootste behoefte zit.
Er zijn herkenbare blokkades die direct raken aan werkdruk en krapte.
Wat werkt in de praktijk is tijd structureel vastleggen voor raden en projecten, en coachend leiderschap waardoor eigenaarschap stap voor stap groeit.
Onderstaande aanpak sluit aan op de roadmap en op het belang van serieus genomen worden.
Voor zorgprofessionals
Voor leidinggevenden
Voor bestuur, HR en staf
Zeggenschap moet niet alleen in gesprekken bestaan, maar ook organisatorisch goed geregeld zijn. De Wkkgz vraagt dat zorgaanbieders zorgen dat professionals invloed kunnen uitoefenen op beleid en beslissingen die belangrijk zijn voor hun werk en goede zorg.
Structureel meten helpt om te zien of interventies werken, zowel in formele structuren als in het dagelijks werk. Gebruik de monitor als stuur- en verbeterinstrument, analyseer, onderneem gericht actie en stel jaarlijks bij.
Landelijke Monitor Zeggenschap 2025, in opdracht van VWS
Rapport in PDF
