Een verslavingsarts is een arts die gespecialiseerd is in het voorkomen, herkennen, onderzoeken en behandelen van verslavingen. De officiële beroepstitel is verslavingsarts KNMG.
De verslavingsarts behandelt niet alleen het gebruik van alcohol, drugs, tabak of medicijnen. Deze arts onderzoekt ook de lichamelijke, psychische en maatschappelijke problemen die met een verslaving samenhangen. Denk aan leverproblemen, infecties, angst, depressie, psychose, trauma, schulden, dakloosheid en problemen binnen het gezin.
De verslavingsarts combineert kennis uit de geneeskunde, psychiatrie, psychologie, farmacologie en maatschappelijke gezondheidszorg. Hierdoor kan de arts verschillende onderdelen van de behandeling met elkaar verbinden. Dat maakt verslavingsgeneeskunde een breed en afwisselend vak.
Een verslavingsarts begeleidt patiënten tijdens detoxificatie, schrijft medicatie voor, behandelt lichamelijke klachten, beoordeelt psychiatrische problemen en helpt terugval voorkomen. De arts kan daarnaast optreden als hoofd- of regiebehandelaar en binnen de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg als zorgverantwoordelijke worden aangewezen.
Een verslavingsarts diagnosticeert en behandelt mensen die problemen ervaren door middelengebruik of verslavend gedrag. Vaak gaat het om patiënten met meerdere aandoeningen en problemen tegelijk.
De verslavingsarts richt zich niet alleen op stoppen met alcohol, drugs of medicijnen. De arts onderzoekt ook waarom de verslaving is ontstaan, welke factoren het gebruik in stand houden en welke gevolgen inmiddels zijn ontstaan.
De behandeling kan verschillende doelen hebben:
De verslavingsarts werkt vanuit het biopsychosociale model. Daarbij worden lichamelijke, psychische en sociale factoren als één geheel onderzocht. In de praktijk wordt ook steeds vaker aandacht besteed aan zingeving, herstel en persoonlijke doelen.
Bij een verslaving spelen meestal meerdere factoren tegelijk. Alleen het middelgebruik behandelen is daarom vaak niet voldoende.
De verslavingsarts kijkt naar drie hoofdgebieden:
De verslavingsarts onderzoekt welke factoren de verslaving hebben veroorzaakt of in stand houden. Op basis daarvan wordt een geïntegreerd behandelplan opgesteld.
De behandeling begint meestal met een uitgebreide intake. De verslavingsarts vraagt welke middelen iemand gebruikt, hoeveel iemand gebruikt, hoelang het gebruik speelt en welke gevolgen zijn ontstaan.
Ook eerdere behandelingen, periodes zonder gebruik, terugvallen en de motivatie voor behandeling worden besproken. De arts probeert een volledig beeld te krijgen zonder de patiënt te veroordelen.
Tijdens de intake onderzoekt de verslavingsarts onder andere:
De verslavingsarts kan lichamelijk onderzoek uitvoeren en aanvullend onderzoek aanvragen. Voorbeelden zijn bloedonderzoek, urineonderzoek, leveronderzoek, infectiediagnostiek, een hartfilmpje of onderzoek naar cognitieve problemen.
Een intoxicatie ontstaat wanneer iemand zo veel van een middel gebruikt dat schadelijke of levensbedreigende verschijnselen optreden. De patiënt kan suf, verward, angstig, agressief of bewusteloos raken. Ook ademhalingsproblemen, oververhitting, hartritmestoornissen en epileptische aanvallen kunnen voorkomen.
De verslavingsarts beoordeelt de ernst van de intoxicatie en bepaalt welke medische zorg nodig is. Bij acute risico’s kan spoedbehandeling of ziekenhuisopname noodzakelijk zijn.
De arts kijkt ook naar de oorzaak van de intoxicatie. Soms gaat het om een eenmalige overdosering, maar regelmatig is sprake van een patroon van risicovol gebruik, gecombineerd gebruik of onvoldoende kennis over de sterkte van een middel.
Detoxificatie betekent dat iemand onder medische begeleiding stopt met een middel of het gebruik gecontroleerd afbouwt. Bij sommige middelen kan plotseling stoppen gevaarlijk zijn.
Ernstige alcoholontwenning kan bijvoorbeeld leiden tot insulten, hallucinaties of een delier. Ook abrupt stoppen met benzodiazepinen kan ernstige medische problemen veroorzaken.
De verslavingsarts bepaalt daarom:
Tijdens een detoxificatie controleert de verslavingsarts onder meer bloeddruk, hartslag, temperatuur, bewustzijn en ontwenningsverschijnselen. De arts let ook op angst, agitatie, verwardheid, hallucinaties, ondervoeding, uitdroging en vitaminetekorten.
De verslavingsarts mag als BIG-geregistreerd arts medicijnen voorschrijven. Medicatie kan worden ingezet om ontwenningsverschijnselen te behandelen, craving te verminderen, terugval te voorkomen of bijkomende aandoeningen te behandelen.
Bij opioïdenafhankelijkheid kan bijvoorbeeld een onderhoudsbehandeling met methadon of buprenorfine worden ingezet. Bij alcoholafhankelijkheid bestaan medicijnen die de hunkering kunnen verminderen of kunnen helpen om terugval te voorkomen.
De verslavingsarts controleert of de medicatie veilig kan worden gecombineerd met andere geneesmiddelen en middelen. Dat is belangrijk omdat veel patiënten meerdere medicijnen en middelen tegelijk gebruiken.
Mogelijke risico’s zijn:
Langdurig gebruik van alcohol, drugs, tabak of medicijnen kan verschillende organen beschadigen. De verslavingsarts onderzoekt deze gevolgen en organiseert passende medische zorg.
Veelvoorkomende problemen zijn:
Wanneer gespecialiseerde zorg nodig is, overlegt de verslavingsarts met een huisarts, ziekenhuisarts of medisch specialist. De verslavingsarts blijft betrokken om de behandeling van de verslaving en de lichamelijke aandoening goed op elkaar af te stemmen.
Verslaving komt vaak samen voor met psychiatrische aandoeningen. Dit wordt psychiatrische comorbiditeit of dubbeldiagnostiek genoemd.
Veelvoorkomende combinaties zijn:
De verslavingsarts onderzoekt hoe de aandoeningen elkaar beïnvloeden. Middelengebruik kan psychiatrische klachten veroorzaken of versterken. Andersom kunnen psychiatrische klachten ervoor zorgen dat iemand meer middelen gaat gebruiken.
Bij complexe psychiatrische problematiek werkt de verslavingsarts samen met een psychiater, GZ-psycholoog, psycholoog of psychotherapeut.
Niet iedere patiënt is bij de eerste afspraak klaar om volledig te stoppen. Veel mensen twijfelen, schamen zich of hebben al meerdere behandelingen gevolgd. Een verslavingsarts moet daarom goed kunnen luisteren en motiveren.
De arts bespreekt samen met de patiënt:
Volledig stoppen kan het uiteindelijke doel zijn, maar soms begint de behandeling met minder gebruiken, veiliger gebruiken of het herstellen van de lichamelijke gezondheid.
Een terugval wordt niet alleen als een mislukking gezien. De verslavingsarts onderzoekt wat er gebeurde, welke waarschuwingssignalen aanwezig waren en hoe de behandeling kan worden aangepast.
Niet iedere patiënt kan of wil direct volledig stoppen. Bij langdurige en ernstige verslavingsproblematiek kan de behandeling daarom eerst gericht zijn op schadebeperking.
Dit wordt ook harm reduction genoemd. Mogelijke doelen zijn:
Bij sommige patiënten krijgt de verslaving een chronisch verloop. De verslavingsarts blijft dan betrokken bij stabilisatie, begeleiding en het beperken van verdere schade. Wanneer volledig herstel niet meer haalbaar is, kan ook palliatieve behandeling onderdeel van de zorg zijn.
De verslavingsarts behandelt afhankelijkheid van middelen en bepaalde vormen van verslavend gedrag.
Middelengebonden verslavingen zijn onder andere:
Gedragsverslavingen die binnen het werkgebied kunnen vallen zijn:
Niet iedere gewoonte of eetstoornis is automatisch een verslaving. De verslavingsarts onderzoekt onder meer controleverlies, craving, schade, terugval, tolerantie en doorgaan ondanks negatieve gevolgen.
Het actuele opleidingsplan beschrijft zeven professionele kernactiviteiten, ook wel EPA’s genoemd. Deze activiteiten geven een goed beeld van het werk van de verslavingsarts.
De verslavingsarts KNMG kan binnen de verslavingszorg optreden als hoofd- of regiebehandelaar. De arts bewaakt dan het volledige diagnostische en behandelproces.
Als regiebehandelaar:
Een verslavingsarts kan daarnaast zorgverantwoordelijke zijn binnen de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg, Wvggz. De precieze rol en verantwoordelijkheid hangen af van de zorgsetting, het professionele statuut en de afspraken binnen de organisatie.
Verslavingsartsen behandelen niet alleen patiënten die al afhankelijk zijn. Zij dragen ook bij aan preventie en vroegsignalering.
Voorbeelden zijn:
Binnen de openbare geestelijke gezondheidszorg werkt de verslavingsarts regelmatig met mensen die niet vanzelf hulp zoeken. Denk aan dakloze mensen, zorgmijders, mensen met ernstige psychiatrische problemen en personen die regelmatig met politie, gemeente of spoedzorg in aanraking komen.
De meeste verslavingsartsen werken bij gespecialiseerde instellingen voor verslavingszorg of binnen de geestelijke gezondheidszorg. Het werk kan ambulant, klinisch of outreachend worden uitgevoerd.
Een werkdag kan beginnen met een overdracht over patiënten die in een kliniek zijn opgenomen. Daarna volgen medische controles, intakegesprekken, medicatiebeoordelingen en overleg met andere behandelaren.
Een werkdag kan bestaan uit:
Veel verslavingsartsen werken parttime. Ambulante functies worden vaak grotendeels tijdens kantooruren uitgevoerd. Binnen klinische en forensische instellingen kunnen avond-, nacht-, weekend- en bereikbaarheidsdiensten voorkomen.
Verslavingszorg is bijna altijd multidisciplinair. De verslavingsarts werkt onder andere samen met:
Ervaringsdeskundigen hebben binnen de verslavingszorg een belangrijke plaats. Zij brengen kennis mee vanuit eigen ervaringen met verslaving en herstel. Dit kan patiënten helpen om vertrouwen en perspectief op te bouwen.
Een verslavingsarts en een psychiater zijn allebei arts. Beide mogen lichamelijk onderzoek uitvoeren, diagnoses stellen en medicatie voorschrijven. Het verschil zit vooral in de vervolgopleiding en het deskundigheidsgebied.
Een basisarts heeft de universitaire opleiding Geneeskunde afgerond en staat als arts in het BIG-register. Een basisarts kan als ANIOS in de verslavingszorg werken.
Een verslavingsarts KNMG heeft daarna een erkende profielopleiding voltooid. De arts beschikt daardoor over aantoonbare deskundigheid in verslavingsgeneeskunde en staat in het profielartsenregister.
De geregistreerde verslavingsarts kan functies vervullen waarin meer zelfstandigheid, behandelregie, complexe diagnostiek, medisch leiderschap en beleidsverantwoordelijkheid worden gevraagd.
Een verslavingsarts is formeel een profielarts. Verslavingsgeneeskunde is niet op dezelfde manier een wettelijk erkend medisch specialisme als psychiatrie, interne geneeskunde of cardiologie.
De verslavingsarts blijft in het BIG-register geregistreerd als arts. Na voltooiing van de opleiding kan de arts zich bij de RGS laten registreren in het profielartsenregister verslavingsgeneeskunde.
De titel verslavingsarts KNMG is privaatrechtelijk beschermd. Alleen artsen die correct in het profielartsenregister staan ingeschreven, mogen deze titel met de toevoeging KNMG gebruiken.
In opleidingsdocumenten worden soms de termen profielspecialist of T-specialist gebruikt. Daarmee wordt de gespecialiseerde deskundigheid benadrukt. Dit verandert de formele registratiestatus als profielarts niet.
Een verslavingsarts die bij een ggz-instelling of instelling voor verslavingszorg werkt, valt meestal onder de cao GGZ. Veel functies zijn ingedeeld in FWG 70.
Volgens de salarisschalen per 1 juli 2026 loopt FWG 70 van ongeveer € 5.988 tot € 8.146 bruto per maand bij een fulltime dienstverband van 36 uur.
De precieze inschaling hangt af van:
Boven op het maandsalaris kunnen vakantiegeld, een eindejaarsuitkering, pensioenopbouw en vergoedingen voor diensten gelden.
Zelfstandige verslavingsartsen werken met een uur- of opdrachttarief. Zij hebben geen vast bruto maandsalaris en betalen zelf onder andere belasting, verzekeringen, pensioen, scholing en arbeidsongeschiktheidsvoorzieningen.
Een arts in opleiding tot verslavingsarts komt gedurende de opleiding in dienst bij SBOH. De bedragen uit de cao SBOH 2026 gelden bij een voltijds dienstverband van 38 uur.
De opleiding duurt normaal twee jaar. Eerdere relevante werkervaring als praktiserend arts kan tot een hogere inschaling leiden. Voor avond-, nacht- en weekenddiensten gelden aparte vergoedingen of compensatie-uren.
De aios ontvangt daarnaast vakantiegeld, een eindejaarsuitkering en pensioenopbouw. SBOH betaalt de opleidingskosten.
Volgens het Capaciteitsorgaan waren op 1 januari 2025 naar schatting 189 verslavingsartsen KNMG daadwerkelijk werkzaam in Nederland.
De RGS telde eind 2025 205 geregistreerde profielartsen verslavingsgeneeskunde. Het aantal geregistreerde artsen is hoger dan het aantal daadwerkelijk werkzame verslavingsartsen.
Niet iedere geregistreerde arts werkt op het meetmoment als verslavingsarts. Sommige artsen zijn tijdelijk niet werkzaam, hebben een andere functie of zijn bezig hun loopbaan af te bouwen.
Het exacte aantal werkzame verslavingsartsen is moeilijk vast te stellen. In het BIG-register staan zij als arts geregistreerd en zijn zij niet eenvoudig van andere artsen te onderscheiden.
Ja. De beroepsgroep is klein en verschillende zorgorganisaties hebben moeite om vacatures te vervullen.
Het Capaciteitsorgaan schatte de onvervulde vraag in 2025 op ongeveer 35 procent. Voor de periode tot 2035 wordt een groei van de benodigde capaciteit met ongeveer 52 procent verwacht.
Het Capaciteitsorgaan adviseert een jaarlijkse instroom van ongeveer 23 artsen om op langere termijn meer evenwicht te bereiken. In 2024 begonnen zestien artsen aan de opleiding. De opleidingsinstroom blijft daarmee achter bij de berekende behoefte.
Voor artsen die voor verslavingsgeneeskunde kiezen zijn de arbeidsmarktkansen daarom goed. Start als Arts noemt een baankans van 100 procent, maar geeft niet aan hoe dit percentage is berekend. Het is zorgvuldiger om te spreken van een goede tot zeer goede baankans.
Een verslavingsarts is opgeleid op WO-niveau. De route bestaat uit een universitaire bachelor Geneeskunde, een universitaire master Geneeskunde en een postacademische medische profielopleiding verslavingsgeneeskunde.
Het opleidingsniveau kan daarom worden omschreven als WO plus een medische vervolgopleiding.
Om aan de opleiding tot verslavingsarts te beginnen, moet iemand eerst arts zijn. Daarvoor is een afgeronde universitaire opleiding Geneeskunde en een geldige BIG-registratie als arts nodig.
De gebruikelijke vooropleiding voor Geneeskunde is vwo met:
Toelating via een andere route is soms mogelijk. Kandidaten moeten dan voldoen aan de toelatingseisen en eventueel ontbrekende vakken aanvullen. Geneeskunde is een numerus-fixusopleiding. Universiteiten hebben een beperkt aantal plaatsen en gebruiken daarom een selectieprocedure.
De vooropleiding moet apart worden gezien van de profielopleiding verslavingsgeneeskunde.
Na de zesjarige studie Geneeskunde is iemand basisarts. Na inschrijving in het BIG-register kan de arts zelfstandig binnen de wettelijke bevoegdheden als arts werken.
Werkervaring in verslavingszorg, psychiatrie, huisartsgeneeskunde, spoedeisende geneeskunde of maatschappelijke gezondheidszorg is nuttig. Radboudumc noemt ervaring in de verslavingszorg een pré, maar geen absolute toelatingseis.
De profielopleiding verslavingsgeneeskunde duurt officieel twee jaar bij een voltijds opleidingscontract van 38 uur per week. Wie de opleiding in deeltijd volgt, doet er langer over.
De opleiding heet de Nijmeegse Opleiding tot Verslavingsarts, NOVA. De opleiding wordt landelijk georganiseerd vanuit de afdeling Eerstelijnsgeneeskunde van het Radboudumc.
De opleiding start eenmaal per jaar in september. Woensdag is de vaste onderwijsdag in Nijmegen. De overige drie tot vier dagen werkt de aios binnen een erkende opleidingsinstelling.
Naast het praktijkwerk besteedt de aios ongeveer 12 tot 15 uur per week aan cursorisch onderwijs, opdrachten en de uitwerking van praktijktoetsen. Tijdens het praktijkleren zijn 60 supervisiesessies bij een erkende supervisor verplicht.
Er wordt gewerkt aan een mogelijke uitbreiding van de opleiding van twee naar drie jaar. De VVGN wil hiermee een bredere medische basis en meer ruimte voor verdieping creëren.
De financiering en invoering van het derde jaar zijn nog niet definitief. Het derde opleidingsjaar maakt geen deel uit van het opleidingsplan dat op 1 april 2026 in werking is getreden. De geldende nominale opleidingsduur blijft daarom twee jaar.
Het werkplekleren duurt voltijds 24 maanden. De aios moet ervaring opdoen in zowel een klinische als een ambulante werkomgeving.
Bij voorkeur begint de aios op een intramurale werkplek. De arts doet tijdens de opleiding altijd ervaring op met volwassen patiënten.
De verplichte stage kan plaatsvinden binnen:
Een vrije keuzestage kan bijvoorbeeld in een ziekenhuis plaatsvinden. Met toestemming van de opleider, het hoofd van de opleiding en de RGS kan deze stage eventueel in het buitenland worden gevolgd.
Het cursorische programma bestaat uit thematische modules. Het eerste jaar biedt een brede basis. Het tweede jaar richt zich op verdieping.
De belangrijkste modules zijn:
Gespreksvaardigheden, wetenschappelijke ontwikkeling en klinisch redeneren lopen als vaste leerlijnen door beide opleidingsjaren.
Er is ook aandacht voor jeugdigen, ouderen, mensen met een licht verstandelijke beperking, forensische patiënten en patiënten met meerdere chronische aandoeningen. Daarnaast komen duurzaamheid, digitale zorg en verantwoord gebruik van e-health aan bod.
Ja. Avond-, nacht- en weekenddiensten maken deel uit van de opleiding. De aios doet deze diensten op lerende basis met een verslavingsarts KNMG als achterwacht.
Volgens het actuele opleidingsplan gelden de volgende richtlijnen:
Het doel van de diensten is dat de aios leert handelen bij acute intoxicatie, ernstige ontwenning, psychiatrische crisissituaties en andere spoedeisende problemen.
Iedere arts met een geldige BIG-registratie kan zich aanmelden. Ook huisartsen en artsen die een carrièreswitch overwegen zijn welkom.
De selectie bestaat uit:
Belangrijke eigenschappen zijn empathie, zelfreflectie, flexibiliteit, communicatieve vaardigheden en het vermogen om multidisciplinair samen te werken.
Kandidaten kunnen zich onderscheiden met:
De minimale standaardroute vanaf het behalen van het vwo duurt ongeveer acht jaar:
Gerekend vanaf de start van het voortgezet onderwijs duurt de volledige route ongeveer veertien jaar.
In de praktijk werken veel artsen eerst enige tijd als ANIOS, arts-onderzoeker, huisarts of arts binnen een ander vakgebied. De werkelijke route kan daardoor langer duren.
Het opleidingsniveau van een Verslavingsarts is WO.
Welke eigenschappen heeft een goede verslavingsarts?
Het beroep biedt veel medische en menselijke afwisseling. De verslavingsarts combineert lichamelijk onderzoek, psychiatrische diagnostiek, medicatie, gesprekken en zorgcoördinatie.
De vooruitgang bij patiënten kan groot zijn. Iemand die bij de eerste afspraak ernstig ziek, dakloos of volledig afhankelijk is, kan met passende behandeling weer stabiel wonen, relaties herstellen en deelnemen aan de samenleving.
Aantrekkelijke kanten van het beroep zijn:
Verslavingsgeneeskunde kan ook zwaar zijn. Niet iedere patiënt herstelt snel. Terugval, behandeluitval en zorgmijding horen bij het werk.
De verslavingsarts krijgt regelmatig te maken met ernstige psychiatrische klachten, lichamelijke schade, schulden, huiselijk geweld, dakloosheid en problemen met politie of justitie.
Andere aandachtspunten zijn:
Goede supervisie, intervisie, duidelijke teamafspraken en aandacht voor professionele grenzen zijn daarom belangrijk.
Een verslavingsarts kan later ook besluiten een andere medische vervolgopleiding te volgen, bijvoorbeeld psychiatrie, huisartsgeneeskunde of maatschappij en gezondheid. Daarvoor gelden afzonderlijke toelatings- en opleidingseisen.
Andere benamingen voor verslavingsarts
MIAM staat voor Master in Addiction Medicine. Dit is geen algemene actuele functienaam voor iedere verslavingsarts. Het is een graad en opleidingsaanduiding die samenhangt met de eerdere masteropleiding in de verslavingsgeneeskunde.
Het beroep past bij artsen die breed naar patiënten willen kijken en interesse hebben in zowel lichamelijke als psychische zorg. Je moet medische informatie kunnen combineren met gesprekken over gedrag, motivatie, relaties en maatschappelijke omstandigheden.
Het beroep kan goed bij je passen wanneer je:
