Mantelzorgers raken steeds vaker overbelast, terwijl het totale aantal mantelzorgers in Nederland ongeveer gelijk blijft. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van het RIVM en GGD GHOR Nederland. De onderzoekers zien dat overbelasting meestal niet door één oorzaak ontstaat, maar door een opeenstapeling van intensieve zorgtaken, emotionele druk, regeldruk en een gebrek aan tijdige ondersteuning.
Voor zorgprofessionals is dat een belangrijk signaal. Mantelzorgers zijn vaak onmisbaar om zorg thuis vol te houden, maar hun draagkracht staat steeds verder onder druk. Uit de nieuwste cijfers blijkt dat een duidelijk grotere groep mantelzorgers zich zwaar belast of overbelast voelt dan enkele jaren geleden.
Ontvang gratis onze zorgberichten in je mailbox.
Je kunt je op elk moment afmelden via de link onderaan de e-mails die je ontvangt.
Wil je graag weten hoe onze nieuwsbrief eruit ziet? Bekijk hier het archief.
Volgens het verdiepend onderzoek is vooral de mentale en emotionele belasting groot. Mantelzorgers geven aan dat zij voortdurend alert zijn en zich verantwoordelijk blijven voelen, ook op momenten dat zij niet direct zorg verlenen. Gevoelens van schuld, verlies, veranderende rollen binnen het gezin en een gebrek aan erkenning spelen daarbij een grote rol.
Die uitkomsten zijn relevant voor professionals in de wijkverpleging, huisartsenzorg, het sociaal domein en de langdurige zorg. Juist omdat de belasting vaak minder zichtbaar is dan de praktische zorgtaken, bestaat het risico dat signalen van uitputting laat worden herkend. Het onderzoek adviseert daarom om mantelzorgers niet alleen te zien als ondersteuner van de patiënt, maar ook als iemand met een eigen zorg- en ondersteuningsbehoefte.
Een tweede grote factor is regeldruk. Mantelzorgers zijn veel tijd kwijt aan formulieren, aanvragen, indicaties en afstemming tussen verschillende instanties. Door versnippering tussen wetten en loketten voelen zij zich geregeld meer zorgcoördinator dan naaste. Dat kost energie en vergroot de kans op overbelasting.
Ook ondersteuning komt volgens de onderzoekers vaak te laat op gang. Hulp is niet altijd makkelijk vindbaar en wordt soms pas geregeld als de situatie al is vastgelopen. Daardoor ontbreekt preventieve steun op het moment dat die het meeste effect kan hebben.
Het onderzoek laat ook zien dat de combinatie van werk en mantelzorg onder druk staat. Werk kan steun geven, maar dan moeten er wel ruimte, begrip en flexibiliteit zijn. Als die ontbreken, leidt mantelzorg vaker tot minder werken, uitval of inkomensverlies. Dat kan ook gevolgen hebben op langere termijn, bijvoorbeeld voor pensioenopbouw.
De onderzoekers koppelen die ontwikkeling aan bredere maatschappelijke veranderingen. Door vergrijzing, hogere arbeidsparticipatie, personeelstekorten in de zorg en de nadruk op zelfredzaamheid verschuift meer zorg naar naasten. Daarmee neemt ook de druk op mantelzorgers verder toe.
Voor de praktijk ligt er volgens de onderzoekers een duidelijke opdracht. Professionals zouden standaard moeten vragen hoe het met de mantelzorger gaat, en niet pas als er al uitval dreigt. Vroege signalering kan helpen om problemen eerder te herkennen en zwaardere belasting te voorkomen. In het rapport worden huisartsen, wijkteams en zorgorganisaties expliciet genoemd als partijen die daar een rol in hebben.
Daarnaast noemen de onderzoekers meer inzet op respijtzorg, lotgenotencontact, tijdelijke overname van zorg en een herkenbaar aanspreekpunt voor mantelzorgers. Ook minder bureaucratie en betere afstemming tussen organisaties kunnen direct verlichting geven.
De hoofdconclusie van het onderzoek is dat de groeiende overbelasting onder mantelzorgers geen individueel probleem is, maar een structureel systeemvraagstuk. Mantelzorgers blijven veel opvangen, maar krijgen volgens de onderzoekers te weinig herstelruimte en te weinig passende ondersteuning. Zonder verandering dreigt die druk verder op te lopen, met gevolgen voor mantelzorgers zelf en voor de houdbaarheid van de zorg.
Voor zorgprofessionals betekent dit dat mantelzorg niet langer alleen een randvoorwaarde is in de zorg rond een patiënt, maar een vast onderdeel van goede zorgverlening. Wie mantelzorgers eerder ziet, serieuzer bevraagt en sneller ondersteunt, kan helpen voorkomen dat een onmisbare schakel zelf uitvalt.
Bron: RIVM
