De Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) en Vilans hebben op 19 november 2026 de Routekaart Naastenparticipatie in ziekenhuizen uitgebracht. Het hulpmiddel ondersteunt ziekenhuizen bij het structureel organiseren van samenwerking met familie, mantelzorgers en andere naasten. Voor zorgprofessionals draait het daarbij om duidelijke verwachtingen, passende ondersteuning en afspraken die ook op de werkvloer bruikbaar zijn.

Samenwerken begint bij wensen en mogelijkheden

Bij naastenparticipatie zijn mensen uit het sociale netwerk van de patiënt actief betrokken bij het zorgproces. De wensen van de patiënt, wat een naaste kan en wil doen en de professionele verantwoordelijkheid van de zorgverlener vormen daarbij het uitgangspunt.

De ambitie van NVZ en Vilans is dat deze samenwerking een vanzelfsprekend onderdeel van de ziekenhuiszorg wordt. Dat vraagt om aandacht voor de manier waarop teams werken, hoe het ziekenhuis ondersteuning organiseert en welke plaats naasten krijgen in het zorgproces.

Goede initiatieven missen vaak structurele afspraken

De aanleiding voor de routekaart is een enquête die de NVZ en Vilans in februari 2026 onder NVZ-leden hielden. Meer dan de helft van de leden reageerde. Daaruit bleek dat ziekenhuizen het belang van naastenparticipatie breed erkennen, maar sterk verschillen in de uitwerking.

In veel organisaties hing de samenwerking nog af van afzonderlijke projecten of individuele medewerkers. Ziekenhuizen meldden behoefte aan duidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden, privacy, veiligheid en aansprakelijkheid. Ook scholing en het volgen van resultaten waren vaak nog onvoldoende georganiseerd.

Een ander aandachtspunt was de timing: naasten werden vooral tijdens de opname en rond het ontslag betrokken. Het gesprek voorafgaand aan een opname kreeg minder aandacht.

Vier onderdelen om samenwerking te organiseren

De routekaart gebruikt het BRIV-model van Vilans. Dat bestaat uit vier samenhangende onderdelen:

  • Belichten: het bewustzijn vergroten over het belang van samenwerking met naasten.
  • Richten: een gezamenlijke visie ontwikkelen en draagvlak creëren.
  • Inrichten: de organisatie en ondersteuning regelen die medewerkers nodig hebben.
  • Verrichten: de samenwerking toepassen in de dagelijkse praktijk.

Ziekenhuizen kunnen aansluiten bij hun eigen ontwikkelfase en meerdere onderdelen tegelijk oppakken. Communicatie, leren en verbeteren lopen door de hele aanpak heen. Praktijkvoorbeelden, hulpmiddelen en reflectievragen helpen organisaties om vervolgstappen te kiezen.

Wat betekent dit voor het dagelijkse werk?

Voor een verpleegafdeling biedt de aanpak aanleiding om bestaande gewoonten samen te bespreken. Een praktische vertaling is om bij de voorbereiding van een opname of tijdens een familiegesprek expliciet stil te staan bij vragen als:

  • Wie wil de patiënt bij de zorg betrekken?
  • Wat wil en kan die naaste bijdragen?
  • Welke uitleg en begeleiding zijn daarvoor nodig?
  • Welke afspraken moeten voor alle betrokken collega's duidelijk zijn?

Dit zijn praktische gesprekspunten, geen voorgeschreven vragenlijst. Ze helpen teams om verwachtingen bespreekbaar te maken en te beoordelen waar ondersteuning vanuit de organisatie nodig is.

Houd oog voor de belasting van mantelzorgers

Bij het bespreken van mogelijkheden verdient ook de belasting van naasten aandacht. Zorgjob schreef eerder over de verschuiving van ouderenzorg naar huis en de toenemende druk op mantelzorgers. Naast zorgtaken moeten zij vaak afspraken regelen en contact onderhouden met verschillende organisaties.

Voor zorgprofessionals is dat een reden om regelmatig opnieuw te bespreken of gemaakte afspraken haalbaar blijven. De routekaart biedt ziekenhuizen een basis om zulke gesprekken en de samenwerking eromheen blijvend een plek te geven.